autismogalicia.org

  • Increase font size
  • Default font size
  • Decrease font size
  • Español
  • Galician (Galego)

Manuel Ojea: “non podemos producir unha inclusión onde non se dan os tratamentos adecuados e que o día de mañá a sociedade desprotexa socialmente ao alumnado”

Correo-e Imprimir PDF

Doutor en Psicoloxía e Catedrático de Orientación Educativa na Universidade de Vigo, Manuel Ojea Rúa é un dos principais expertos en autismo que traballan hoxe en día en Galicia. Autor de mais dunha ducia de libros, actualmente centra os seus esforzos na educación dos nenos con trastorno do espectro autista, dende os de mais baixo funcionamento ata os casos de Asperger. O profesor e investigador ourensán fálanos do seu traballo de mais de 30 anos adicado ao autismo, da súa visión da educación e preséntanos a nova Asociación de Familias de Persoas con T rastornos da Comunicación Social que comeza o seu andar en Ourense.


 

 

O autismo semella moi atractivo para os investigadores, por que o elixiu vostede?

Fai uns anos, estaba nun equipo psicopedagóxico de apoio nunha zona de centros e coincidiume un alumno cun trastorno autista e o feito de buscar información para facilitar a resposta educativa a este rapaz fixo que me preocupara polo tema. Probablemente a carencia de relación chamoume a atención, non sabería dicir o que. O caso é que dende entón, de esto fai xa trinta anos, continuei con eso.


Á hora de elixir a educación para un neno con TEA sempre nos debatemos entre a educación en centro ordinario ou en centro de educación especial, que deberiamos ter en conta para tomar esta decisión?

No meu caso, eu fago os programas educativos para que sexan aplicables en calquera contexto. O que necesitamos moitas veces son espazos individuais de traballo co neno para este tipo de programas. Algunhas das actividades potencian e fomentan a interacción. Necesítase que o outro grupo de alumnos colabore con el ou con ela para levar a cabo a actividade, pero é independente da modalidade educativa.

Un alumno concreto que poida ter unha maior gravidade no cadro de tipo autista, se resulta que os servizos que necesita están dispoñibles, podería facilitárselle a inclusión educativa en termos legais. Mentres, outro neno podería ter unhas necesidades menores dentro da sintomatoloxía pero, polas circunstancias, non dispoñer dos servizos que precisa. Sería necesario escolarizalo ben nun centro de atención preferente, ben nun centro específico de educación especial que si os tivera. O ideal para min é unha sociedade inclusora, e a escola vai ser sempre o reflexo desta. Canto mellor saiba a escola atender á diversidade do alumnado sen producir diferenzas, mellor; pero non a calquera prezo. Non podemos producir unha inclusión onde non se dan os tratamentos adecuados e que o día de mañá a sociedade desprotexa socialmente ao alumnado. Moitas veces facemos unha inclusión moi forte na escola e logo vemos como os nosos alumnos e alumnas están sós. Sería necesaria sempre unha especie de continuidade, que ambos vaiamos xuntos, sociedade e escolas, facilitando primeiro a provisión dos apoios que sexan necesarios pero que despois esto non termine cos 18 anos.


Os mestres dos colexios ordinarios teñen preparación para atender a un alumno destas características?

Esto é o fundamental, porque moitas veces cando se fala de recursos ou de servizos hai un que normalmente non se comenta como tal recurso e é a formación. Atopamos que moitas veces a vía de formación limítase ao profesorado especialista, pero se o que falamos é de integración incluída no curriculum, temos que ter en conta que esto fai referencia tamén á formación do profesorado de área, de materia e de titores.

Aquí é onde normalmente atopas un baleiro importantísimo en canto á formación destas persoas, pero non soamente no eido dos TEA; no eido de calquera discapacidade. Non teñen por que ter formación en todo, pero o que si se debería facer é que, cando nun centro haxa unha determinada discapacidade, houbera unha formación potenciada polo goberno e autoiniciada polo propio profesorado e que colaborara con escolas de pais e nais para formarse nesa discapacidade. Por eso é moi interesante a idea dos centros de atención preferente. Esto permitiría ter especializacións de discapacidades en determinados centros, de xeito que non vaian a un centro de todo.


Hoxe en día, os estudantes que saen da facultade teñen formación en discapacidade? Está incluído dentro dos plans de estudo ou queda á elección de cada un deles formarse ou non neste tema?

En Educación Social e en Maxisterio hai algunhas materias relacionadas coa atención á discapacidade. Inténtanse dar unhas nocións, uns conceptos, e incluso aprender a buscar información sobre a sintomatoloxía ou as necesidades que presenta unha determinada discapacidade e elaborar un proxecto ou un plan de intervención, pero nas universidades estamos sempre nun plano teórico. Pero a formación da que eu falo é aquela que se desenvolve no posto laboral ou cando se realiza unha tese doutoral e un fórmase en maior profundidade de acordo coas necesidade que vai plantexando o propio problema, analízanse a repercusión dos plantexamentos psicosocioeducativos e, de acordo co éxito ou non dos mesmos, vanse mellorando.


Non ocorre moi a miúdo, pero a veces algunhas persoas con TEA chegan a cursar estudos superiores, como sucedeu aquí en Ourense. Que tipo de adaptación necesita un alumno con ese perfil?

Concretamente son alumnos con síndrome de Asperger. Temos unha poboación estudada en España de 35 estudantes universitarios que cursan os seus estudos en diferentes grados. Entre eles atópase este alumno que rematou historia en Ourense, outro que está en traducción no campus de Ourense, un rapaz que fai terceiro de traducción en Vigo e outros dous que van comezar agora en informática e turismo en Ourense.

Normalmente facemos un equipo de traballo formado por un pedagogo, un psicólogo, un psicopedagogo e dous alumnos do curso ou dun curso mais adiantado que o mozo, de xeito que este equipo realiza reunións periódicas co profesorado para estudar exactamente cales son as competencias ou o traballo que necesita realizar. Nós, a través do equipo, desenvolvemos as competencias que se nos piden mediante accións psicosociais e psicopedagóxicas adaptadas á maneira de procesar que ten o rapaz.

Por exemplo, necesitamos que realice análise e síntese. Un síndrome de Asperger normalmente estuda e mecaniza, realizar análise e síntese cústalle. Entón facemos un programa para aprender a facer análise e síntese. Neste caso concreto, prestariámoslle o noso análise e a nosa síntese, entón os bolseiros realizan o seu propio análise e aprenden esquematicamente a realizar ese análise de xeito automático. Despois eses análises vanse restando e o alumno vai poñendo da súa colleita de forma progresiva ata chegar a un análise propio.

O labor de traballo que facemos non é simplemente unha orientación, senón que é unha insistencia en cada unha das competencias a desenvolver de xeito preciso. Esto dende o equipo, logo están as reunións cos profesores e a participación das familias nos plans de intervención no eido social para garantir unha relación social en tempos de lecer, que vai simultaneamente co proceso pedagóxico.


Sería, digamos, un plan que vai mais aló das clases e os exames.

Fomentamos a súa integración social, prácticas de coñecemento dos espazos, manexo da biblioteca e bases de datos, en relación cos profesores para o establecemento de avaliacións continuas e en que medida se van desenvolvendo ou non as competencias. Sempre adoita haber algunhas persoas voluntarias acompañando ao equipo, que son aquelas que realizan actividades lecer e tempo libre. Poden ser alumnos de educación social ou doutros graos da universidade para acompañalo a tomar un café ou ao cine.


No caderno Entender y hablar, utilízanse varios tipos de signos: pictogramas, lingua de signos. Que función teñen? Como se usan para as persoas con autismo?

Ese caderno está pensado para o desenvolvemento da comunicación nos nenos de mais baixo rendemento. A nosa estratexia básica é utilizar o acto de sinalar como mediador cognitivo. Non se trata só do feito de que sinale, senón de que a acción de sinalar vai implicar unha relación co outro.

Temos as imaxes nos pictos, pero hai nenos cuxa comunicación, pola razón que sexa, estase a iniciar en base a signos, porque non responden ante os pictos nin ante as verbas. Cústalles establecer este proceso mediador que é o acto de sinalar. O proceso segue unha orde de xeito que se o neno non sinala, sinalo eu; se non hai oral, hai pictos; se non hai hai pictos, hai signos; se hai oral limitado, ampliamos cun picto para aumentar a capacidade lingüística. É dicir, todo vai nunha secuencia.


A miúdo nos medios vemos terapias alternativas do mais variado, que opinión lle merecen coma experto?

Nada é rexeitable de entrada nin nada é absoluto. Eu supoño que igual que se demostrou que en TEA existen determinadas deficiencias a nivel proteínico, que está aumentado o nivel de serotonina en sangue, que é o que da lugar á hiperactividade. Unha alimentación regulada pode mellorar os niveis de serotonina ou outros niveis que estean por debaixo ou por enriba nas persoas con TEA. De aí, a deducir que o problema do autismo supérase cunha alimentación adecuada de acordo con esta terapia alternativa; non é que non o crea, é que non teño ningunha proba concluínte de que así sexa.

Eu baséome nunha serie de estruturas e hipóteses científicas que se comprobaron en centos de investigacións e, de acordo con esas hipóteses, elaboro un programa. Ese programa o aplicamos aos rapaces y vese se lles beneficia ou non. Se lles beneficia, entón preséntase o estudo do programa na parte teórica e dise que aos nenos aos que se lles aplicou este programa beneficiáronse del. Eso tampouco quere dicir que a todos os nenos lles vaia beneficiar por igual. Todo o demais, sen descartalo, non o podo admitir coma válido.


Teño entendido que se está a formar unha nova asociación de autismo en Ourense, que nos pode contar sobre eso?

Así é, a asociación chámase Asociación de Familias de Persoas con Trastornos da Comunicación Social.


A que se debe este nome?

Esto é moi importante porque vai recoller aos TEA baixo a consideración do DSM V. Entón vai incluír o autismo, o Asperger, o trastorno desintegrativo e o atípico.

A nosa intención é chegar a todo porque é evidente que é o que vai haber. Entón, se vamos a falar de trastornos da comunicación social, podémolo discutir durante vinte anos, pero é o que vamos ter por lei. A asociación vaise dirixir precisamente a eles e non se vai limitar a un eido determinado, senón que calquera persoa pode participar. A sede estará en Ourense, pero estamos abertos a todo o que queira.


E sobre o DSM V, como ve a nova clasificación dos trastornos?

Eu teño precisamente un estudo con mais de cen casos no que había diferentes diagnósticos e, mediante un estudo de clasificación destes diagnósticos de acordo cos síntomas, concluíase que existía unha diferenciación evidente entre o trastorno autista e a síndrome de Asperger como para seguir a consideralos diferentes.


Segundo teño entendido, a idea do DSM V é unilo todo baixo unha categoría mais ampla.

Esta categoría serían os TEA. Entón, dentro dos TEA, o que vamos atopar son niveis de maior ou menor necesidade de recursos ou de servizos, eso fano moi ben, agora por fin falamos de recursos e de servizos.

Segundo a miña investigación, eu opino que era necesario manter unha diferenciación dos diagnósticos, pero supoño que eles recollerán investigacións de todo o mundo para tomar esas decisións. En Estados Unidos hai moita xente moi boa e mantivéronse nas súas trece. Eu terei que me adaptar aínda que sigo pensando pola miña experiencia práctica que existen unha diferencia importante entre ambos diagnósticos, alomenos entre o autismo e o Asperger. O caso é que o DSM V vén decidido a non ir por aí.


Unha importante asociación de psiquiatría, o National Institute of Mental Health, desmarcouse totalmente do DSM V e dixo que o ía deixar de utilizar coma referencia.

Eu podo seguir dicindo que o clasifico no trastorno autista de acordo co DSM IV, pero imaxina o caos. Dende logo, aquí na asociación, a nova nomenclatura é trastorno da comunicación social.


Que tipo de servizos vai ofertar esta nova asociación?

A nosa intención, alomenos este primeiro curso, sería ver un pouco como están os avances en investigación nestes niveis e facer, se é posible, unhas pequenas xornadas ou un pequeno congreso. Ao mesmo tempo, ver tamén cales son as necesidades mais importantes e urxentes que en termos de previsión de apoio extraescolar poidan ter familias afectadas e que están integradas na asociación. Todo o que teñamos será para que eles decidan en que se poderá gastar o seu diñeiro para beneficiar aos seus fillos, que é para o que está construída a asociación.

A idea inicial é prestar apoio dende a itinerancia e incentivar escolas de pais para a atención a eses nenos. Estas persoas irían alí a facer motivación, ensinando e informando sobre a comprensión do neno e as súas necesidades; facendo incidencia a nivel escolar, atendendo aos servicios educativos. Se ademais necesitamos facer algunha intervención a parte ou paralela, tentaríamos facela. O importante é que as familias se sintan beneficiadas por completo.


E o seu papel nesta nova asociación cal será?

Eu son o presidente. A miña idea é poñela en marcha e despois dar paso a outra persoa que poida levalo.


Por Andrea Villarino Rúa

Este sitio utiliza cookies para mellorar a experiencia do usuario. Se non cambia a configuración do seu navegador, Vostede acepta o seu uso. + INFO.